Language/Bulgarian/Grammar/Cases/kk

Болгар → Грамматика → 0-ден A1-ге дейінгі курс → Септіктер

Кіріспе

Болгар тілін оқу барысында септіктердің рөлі өте маңызды. Септіктер – бұл сөздердің сөйлемдегі функциясын, яғни олардың қайда, қалай, не үшін қолданылатынын анықтайтын грамматикалық элементтер. Бұл сабақта біз болгар тіліндегі септіктерді, атап айтқанда, атау (nominative), винительный (accusative) және генитив (genitive) септіктерін үйренеміз. Септіктерді дұрыс пайдалану сіздің болгар тілін меңгеруіңізге үлкен көмегін тигізеді.

Атау септігі (Nominative)

Атау септігі – бұл сөздің негізгі формасы. Ол заттың атауын білдіреді және сөйлемде кім? не? деген сұрақтарға жауап береді. Мысалы, "мальчик" (баламен) сөзін алайық.

Мысалдар

Болгар	Дыбысталу	Қазақ
момче	ˈmɒmt͡ʃe	бала
момиче	mɒˈmit͡ʃe	қыз
книга	ˈkniɡɐ	кітап
стол	stɔl	үстел
къща	ˈkɤʃt͡ʃɐ	үй

Жоғарыда айтылған зат есімдер сөйлемде атау септігінде қолданылған. Мысалы:

• Момчето е добро. (Бала жақсы.)

Винительный септігі (Accusative)

Винительный септігі заттың тікелей объектісін білдіреді. Ол "кімді?", "нені?" деген сұрақтарға жауап береді. Винительный септігін пайдаланған кезде, көбінесе зат есімнің формасы өзгереді.

Мысалдар

Болгар	Дыбысталу	Қазақ
момчето	ˈmɒmt͡ʃeˌto	баланы
момичето	mɒˈmit͡ʃeˌto	қызды
книгата	ˈkniɡɐˌtɐ	кітапты
стола	ˈstɔlɐ	үстелді
къщата	ˈkɤʃt͡ʃɐˌtɐ	үйді

Мысал:

• Виждам момчето. (Мен баланы көремін.)

Генитив септігі (Genitive)

Генитив септігі заттың принадлежность (иелік) немесе жақындықты білдіреді. Ол "кімнің?", "нінің?" деген сұрақтарға жауап береді. Генитив септігін қолданған кезде, зат есімнің формасы тағы да өзгереді.

Мысалдар

Болгар	Дыбысталу	Қазақ
момчето	ˈmɒmt͡ʃe	баланың
момичето	mɒˈmit͡ʃe	қыздың
книгата	ˈkniɡɐ	кітаптың
стола	ˈstɔlɐ	үстелдің
къщата	ˈkɤʃt͡ʃɐ	үйдің

Мысал:

• Това е книгата на момчето. (Бұл баланың кітабы.)

Қорытынды

Септіктер болгар тілінде маңызды рөл атқарады. Атау, винительный және генитив септіктері сіздің сөйлемдеріңізді түсінікті және грамматикалық дұрыс етеді. Енді біз септіктермен жұмыс істеуді үйренген соң, біз осы бөлімде қарастырылған септіктерді пайдалану үшін жаттығулар орындауға көшеміз.

Жаттығулар

Септіктерді түсіну үшін төмендегі жаттығуларды орындаңыз.

Жаттығу 1: Септіктерді анықтау

Төмендегі сөйлемдердегі зат есімдердің септігін анықтаңыз.

1. Момчето играе.

2. Аз виждам момичето.

3. Книгата е на стола.

Шешімдер:

1. Момчето - атау септігі

2. момичето - винительный септігі

3. книгата - генитив септігі

Жаттығу 2: Септіктерді өзгерту

Берілген зат есімдерді винительный және генитив септігіне өзгертіңіз.

1. момче

2. книга

3. къща

Шешімдер:

1. момче - винительный: момчето, генитив: момчета

2. книга - винительный: книгата, генитив: книгата

3. къща - винительный: къщата, генитив: къщата

Жаттығу 3: Сөйлем құрастыру

Келесі сөздерді пайдаланып, сөйлем құрастырыңыз.

1. момче, къща, книга

2. момиче, стол, мама

Шешімдер:

1. Момчето чете книга в къщата. (Бала үйде кітап оқиды.)

2. Момичето седи на стола до мама. (Қыз анасының жанында отыр.)

Жаттығу 4: Сұрақтар қою

Келесі сөйлемдерге сұрақтар қойыңыз.

1. Момчето играе футбол.

2. Книгата е на масата.

Шешімдер:

1. Какво играе момчето? (Бала не ойнайды?)

2. Къде е книгата? (Кітап қайда?)

Жаттығу 5: Аудару

Келесі сөйлемдерді қазақ тіліне аударыңыз.

1. Бала жақсы.

2. Мен баланы көремін.

Шешімдер:

1. Момчето е добро.

2. Виждам момчето.

Жаттығу 6: Септіктерді сәйкестендіру

Төмендегі сөздерді септіктермен сәйкестендіріңіз.

1. мамата

2. момичето

3. стол

Шешімдер:

1. мамата - генитив

2. момичето - винительный

3. стол - атау

Жаттығу 7: Сөздерді толтыру

Сөйлемдердегі сөздерді толтырыңыз.

1. Аз виждам ______ (момче).

2. ______ (къща) е голяма.

Шешімдер:

1. Аз виждам момчето.

2. Къщата е голяма.

Жаттығу 8: Сөйлемдерді толықтыру

Төмендегі сөйлемдерді толықтырыңыз.

1. Книгата е ______ (стол).

2. Момичето играе ______ (футбол).

Шешімдер:

1. Книгата е на стола.

2. Момичето играе футбол.

Жаттығу 9: Сөздерді сәйкестендіру

Септіктерге сәйкес сөздерді сәйкестендіріңіз.

1. бала - ______ (атау)

2. үй - ______ (генитив)

Шешімдер:

1. бала - момче

2. үй - къща

Жаттығу 10: Сөйлем жазу

Сөздерді пайдаланып, сөйлем жазыңыз.

1. момче, кітап, оқы

2. қыз, үй, бар

Шешімдер:

1. Момчето чете книга. (Бала кітап оқиды.)

2. Момичето е в къщата. (Қыз үйде.)

0-ден А1-ке дейін, болгар тілі

• Курсты мүше еріп отыру

  ---

Алфавит және әдістері

• Кирилл жазуы
• Тұтынушылар
• Сөйлеушілер

  ---

Қоқыс және кіріспе

• Сәлеметсіз бейтерекпесіздер
• Өзіңізді таныстыру
• Сандар 0-100

  ---

Болгар әдеттері

• Болгар әдеті
• Кулинария
• Күнтізбеліктер мен малшылықтар

  ---

Сөзбен-сипаттамалар

• Жынысы
• Мысалдар
• Мынадай сансыздар

  ---

Қоңыраушылық

• Тағамдарды тапсыру
• Арнап тапсырыстар жасау
• Төлем жасау

  ---

Болгар кино мен әдебиеті

• Болгар киносы
• Болгар әдебиеті
• Әдеби таржыма

  ---

Етістіктер мен уақыт түрлері

• Көрініс уақыты
• Келісімді-келісімсіз етістіктер
• Өткен қоңыраушының уақыты

  ---

Саяхат

• Көлік
• Қонақүй ұсыну
• Бағыты бойынша сұрау

  ---

Болгар музыкасы

• Болгар жаңа музыкасы
• Дәстүрлі болгар музыкасы
• Музыка фестивалдары

  ---

Мүшелер түрлері және модальды етістіктер

• Болашақ уақыты
• Модальды етістіктер
• Шартты етістіктер

  ---

Тойлар және құттықтар

• Тамашалықтар
• Той бойынша келісім
• Діндараралық күнтізбеліктер

  ---

Болгар театры мен пәндері

• Болгар театры
• Құлақтаппа театры
• Әдеттік ойындар